با اين حال اين وزير جنگجو درويش بود . اصلش تاتار بود . قبل از اين‌كه صدراعظم بشود ، امين ماليه شاه فعلى بود و با اين‌كه حاجى از فرقه‌ى صوفيه بود و اصول اخلاقى آنان طورى انعطاف‌پذير مىباشد كه چندان اطمينان‌بخش نيست ، شاه به او اعتماد كامل داشت « 1 » . حاجى ميرزا آغاسى كه ديگران نسبت كشف و كرامات به او داده بودند و امر بر خود او نيز مشتبه شده بود ، گاهى دچار افكار ماليخوليايى عجيب مىشد . او در عالم وهم و خيال لشكر مىآراست و قفقازيه را از روسيه تزارى باز مىگرفت و ملكه ويكتوريا را از اريكه‌ى سلطنت بريتانياى كبير به زير مىكشيد . اين مرد صوفى مسلك كه در سايه‌ى غفلت محمد شاه به كمال قدرت و نفوذ خود در كشور رسيده بود ، دست به كارهاى عجيب مىزد . كنت دوسرسى وزير مختار فرانسه ، كه قبلا ذكر او رفت ، در جاى ديگر از كتاب خود به نام « ايران » درباره‌ى حاجى ميرزا آغاسى چنين مىنويسد : « هيچ امرى عجيب‌تر از شنيدن نظريات و نقشه‌هاى اين مرد مقتدر نبود ، به‌خصوص كه او آن‌ها را با آرامش طبع شگفت‌آورى شرح و تفصيل داد . يك روز به من گفت كه از دست تقاضاهاى بىجاى انگليس جگرم خون است . چيزى نمانده است كه سپاهى به كلكته بفرستم و ملكه ويكتوريا را دستگير كنم « 2 » و در ملاء عام او را به دست سپاهيان بسپارم تا هر معامله‌ى ناسزا كه مىخواهند نسبت به او روا دارند . روزى ديگر از كشتىهايى كه در خيال خود آن‌ها را ساخته بود ، صحبت مىداشت و مىگفت كه مىخواهد با آن‌ها تجارت بحرى انگليس را نابود سازد « 3 » . حاجى ميرزا آغاسى صدراعظم درويش‌مسلك ايران عليرغم درويشى و صوفيگرى كه نشانه‌ى آن گريز از ماديات و جمع مال و ثروت است ، در مدت صدارت خود ، املاك بسيار از متعلقات دولت و مردم را غصب كرد و در آخرين سال سلطنت محمد شاه ( 1264 هجرى ) چون وارثى نداشت و مىدانست كه پس از مرگ او املاكش را دولت ضبط خواهد كرد ، همه‌ى آن‌ها را

--> ( 1 ) - كتاب مسافرت به ايران تأليف الكسيس ( سولتيكف ترجمه‌ى دكتر محسن صبا - چاپ تهران ، سال 1336 شمسى ) . ( 2 ) - حاجى چون شنيده بود كه عنوان ويكتوريا ( ملكه‌ى بريتانيا و آيرلند و امپراطريس هندوستان ) است تصور مىكرد او در بندر كلكته بسر مىبرد . ( 3 ) - كتاب ميرزا تقى خان اميركبير تأليف عباس اقبال آشتيانى ، چاپ تهران ، 1340 .